تبلیغات
موج - فرصتی برای تهذیب
 
موج
ما زنده به آنیم که آرام نگیریم ...موجیم که آسودگی ما عدم ماست
درباره وبلاگ



مدیر وبلاگ : محسن
نویسندگان
چهارشنبه 24 خرداد 1391

استاد سید مهدی میرباقری *

مقدمه

اصلاح نفس و خودسازی از اموری است كه پرداختن به آن برای همه مؤمنین ضروری است. ضرورت پرداختن به اصلاح نفس و خودسازی برای كسانی كه به كارهای مهم اشتغال دارند بیش از سایرین است؛ چرا که نیاز چنین كسانی به استعانت از خدای متعال و توكّل بر او بیش‏تر می‏باشد؛ از سوی دیگر، دشمنیِ شیطان با آنها نیز شدیدتر است؛ شیطان با هیچ كس به اندازه یك عالم ربانی كه حِصن اسلام است، دشمنی نمی‏كند و برای هیچ چیزی به اندازه انسانی كه اهل علم و عمل الهی باشد، توان و نیرو صرف نمی‏كند. شیطان شش هزار سال عبادت خود را برای عداوت با اولیاء خدا به آتش كشیده است؛ بنابراین متناسب با دشمنی دیرینه شیطان، كسانی كه می‌خواهند عالِم الهی و عارف به زمان شده و گرهی از كار فرهنگی جامعه باز كنند، باید در امر خودسازی خود كوشا باشند.

اكنون كه دشمنان اسلام به تهاجم فرهنگی روی آورده و برای گسترش و تثبیت فرهنگ مادی در همه ابعاد زندگی بشر برنامه‏ریزی كرده‏اند، عده‌ای باید خود را وقف مقابله با این تهاجم كنند و از دوستان اهل بیت علیهم‏السلام پشتیبانی و دستگیری نمایند. بی‏شك كسانی كه در این وادی قدم می‌گذارند با شیاطینی مواجه خواهند شد که موكل گمراهی آنها شده و به تناسب بالا بودن اهمیت كار آنها قوی‌ترند بنابراین حاملان مأموریت‏های بزرگ، بیش از همه نیاز به تهذیب نفس دارند تا بتوانند با شیطان قدرتمندِ مربوط به خودشان مقابله کنند.

تحصیل علم و تهذیب نفس

تهذیب نفس و تحصیل علم هرگز نباید مزاحم یك‏دیگر تصور شوند. این دو در حقیقت مؤیّد و معاضد یكدیگرند. یكی از دام‌های شیطان این است كه به بهانه تحصیل تقوا، مانع تحصیل علم و به بهانه تحصیل علم، مانع تحصیل تقوا می‌شود؛ این در حالی است كه بزرگان عرصه علم و عمل، هر دو جنبه را با هم و به حد كمال داشته‏اند.

در این خصوص حضرت آیت الله بهجت (رض) می‏فرمودند: استاد ما مرحوم محقق اصفهانی، پیوسته تسبیح دستشان بود و ذكر می‌گفتند: از ایشان پرسیدند: شما چه می‌گوئید؟ فرمودند: خواندن روزی هزار مرتبه سوره قدر خوب است. این در حالی است كه حاشیه ایشان بر مكاسب و كفایه به عنوان محصول یك عمر تلاش علمی یك شخص قابل توجه و كافی است. مرحوم آقای كشمیری نیز كه از شاگردان ایشان بودند، می‏فرمودند: مرحوم محقق اصفهانی در حرم حضرت امیر (ع)، هزار مرتبه سوره قدر را ایستاده می‌خواندند و بعد محاسنشان را دست گرفته و خطاب به حضرت عرض می‌كردند:

«گر چه سیه رو شدم غلام تو هستم/ خواجه مگر بنده سیاه ندارد»

بنابراین تحصیل علم و تحصیل تقوا قابل جمع و هر دو مكمّل یك‏دیگر هستند؛ و شرط توفیق در این دو مراقبه است؛ «قم اللّیل إلا قلیلاً نصفه او انقص منه قلیلاً او زد علیه و رتّل القرآن ترتیلا ... إن لك فی النهار سبحاً طویلاً»؛ برخی آیه شریفه فوق را این‏گونه معنا كرده‏اند كه توفیق انسان در مأموریت‌های روز، انس و خلوت شبانه با خداست؛ اگر كسی در انس و مناجات با خدا شب خوبی نداشته باشد، روز خوبی هم نخواهد داشت؛ كسی كه نماز خود را اصلاح نمی‌كند، نمی‏تواند سایر امور زندگی خود را اصلاح كند، در روایات معصومین علیهم‏السلام آمده است كسی كه به نماز اهمیت ندهد، (که البته این اهمیت دادن، مراتبی دارد)، هم در دنیا، هم در هنگام مرگ و هم در قیامت، دچار آفاتی می‏شود. سپس می‏فرمایند: یكی از آفات دنیایی آن رفتن بركت از عمر است. عمر چنین انسانی نه بركت معنوی دارد و نه بركت ظاهری. عمر كسی بابركت است كه مانند مرحوم مجلسی تا چندین قرن، فرهنگ عمومیِ جامعه تشیع بر محور آثارش شكل می‏گیرد و یا مانند حضرت امام خمینی (رض) با انقلاب خود خداپرستی و معنویت را در جهان زنده می‏كند. در مقابل هم کسانی هستند كه با وجود تلاش علمی زیاد و تألیف كتاب هیچ اثری از آنها باقی نمانده و یا آثارشان مورد توجه و مرجع قرار نمی‏گیرد.

بركتی كه خدای متعال به بندگان خود عنایت می‌كند به دلیل خودسازی‏ها و مراقبه‌هاست؛ بنابراین هر انسانی نیازمند فرصتی است تا بین خود و خدای متعال خلوت انسی داشته باشد؛ این خلوت در ابتدا از یك فرصت حداقلی آغاز می‌شود كه اگر خلوت خوبی باشد، تمام شبانه‏روز انسان را فراگرفته و به خلوتی دائمی تبدیل می‌شود. در احوال مرحوم آقای قاضی نقل شده است كه پدرشان به ایشان توصیه كرده بودند: در شبانه‌روز یك ساعت را برای خودتان بگذارید؛ چون اشتغالات دنیا انسان را با خود می‌برد و این یك ساعت همه 24 ساعت را پر خواهد كرد. در احوالات یكی از شاگردان میرزای شیرازی آمده است كه وقتی برای عهده‌داری امور اجتماعی مردم تبریز عازم بود از میرزای شیرازی بزرگ (صاحب فتوای تنباكو) یك توصیه خواست؛ میرزای شیرازی فرموده بودند: در آن‏جا که سرتان شلوغ می‌شود؛ در شبانه‌روز ساعتی را برای محاسبه و مراقبه خود بگذارید. ایشان بعدها فرموده بود: كه آن یك ساعت مراقبه، تمام شبانه روز من را پر كرد.

دلیل قرار دادن فرصتی معین برای انس با خدای متعال این است كه این انس، مبدأ محبّت و نورانیت قلب می‌شود.

خودسازی، توفیق و برنامه‏ریزی

البته پرداختن به این امر هم بدون برنامه‌ریزی، دقت و توجه امكان‏پذیر نیست. مراقبه و خودسازی بدون برنامه‏ریزی و خود به خود تحقق نمی‏یابد؛ توفیقٌ من الله در جای خود وجود دارد، اما از این سو نیز تلاش، محاسبه، مراقبه و جدیّت لازم است؛ خلاصه این‏كه این امر با مسامحه پیش نمی‌رود، حتی برای یك سفر زیارتی هم باید برنامه‏ریزی داشت؛ اگر زائر از ابتدا سست باشد بی‏تردید تا پایان سفر نیز سست خواهد بود.

«رجب، شعبان و رمضان» فرصتی برای تهذیب

بعضی از فرصت‌ها برای تهذیب و اصلاح نفس، ممتاز هستند بزرگان در سه ماه رجب، شعبان و رمضان به شكل ویژه با خداوند خلوت داشتند. حضرت امام (ره) در ماه رمضان حتی در دوره رهبری، دیدارهای عمومی خود را تعطیل می‏كردند و ده نوبت قرآن را ختم می‌كردند. پاسداری كه ده سال محافظ ایشان بود می‏گوید: حضرت امام (ره) در شبانه روز دوازده نوبت تلاوت قرآن داشتند و توصیه می‌كردند: ابتدا نمازتان را اصلاح كنید و بعد با قرآن مأنوس شوید و تلاوت قرآن داشته باشید.

بعضی ایام، ایام مخصوص هستند؛ مانند ماه‏های رجب و شعبان و به ویژه ماه رمضان كه ماه ضیافت الله و كرامت الله است. در این ماه، درهای بهشت باز و درهای جهنم بسته است و شیاطین در غل و زنجیرند؛ این به آن معناست كه در ملكوت عالم، اتفاقات مهمی می‌افتد، این ماه، یك ماه عادی نیست؛ در ملكوت این ماه درهای فیض و رحمت‌ الهی باز و درهای عقاب بسته است؛ اگر كسی بخواهد وارد جهنم شود باید تلاش كند تا قفل‌ها را باز كند و اگر بخواهد وارد بهشت شود، راه هموار است و درها باز. بعضی از بزرگان از عید فطر تلاش می‌كردند تا در سال بعد ماه رمضان و شب قدری بهتر و شایسته‏تری داشته باشند و برای رسیدن به این مقصود، مراقبه‌های كاملی انجام می‏دادند. در این بین برای فرصت‌های از دست رفته جز استغفار و التجاء به خدای متعال برای جبران گذشته هیچ چاره‏ای نیست. امام سجاد (ع) در دعای وداع ماه رمضان، فضیلت‌های از دست رفته ماه رمضان را می‏شمارند: «اللهم لك الحمد اقراراً بالاسائه و اعترافاً بالاضاعه»؛ خدایا كار تو ستودنی است؛ نعمت را تو دادی؛ آنهایی كه رسیدند با همین نعمت‌ها رسیدند؛ عیب از تو نیست؛ ما بد عمل كردیم كه نتوانستیم به نتیجه برسیم؛ ما نعمت را تضییع كردیم. این اقرار و اعتراف باید با ندامت‌های داخلی پیوند خورده و زبان صادقانه عذرخواهی كند؛ انسان باید به دلیل این اتلاف وقت‌ها و تضییع نعمت‏ها اعتذار حقیقی داشته باشد. انسان اگر به چنین نقطه‏ای برسد، درهای فضل الهی به روی او گشوده خواهد شد.

اگر خدا بخواهد با عدل خود رفتار و قضاوت كند هرگز هیچ‏کس نمی‌تواند به مقصد برسد؛ محاسبه یك ترك اولی كافی است كه خدای متعال آدم را از بهشت بیرون كند و تا قیامت او و نسلش را در دنیا گرفتار نماید؛ بنابراین تنها راهی كه باقی می‌ماند، فضل خدای متعال است. كسانی كه فضل الهی را مشاهده می‌كنند، به امید و رجاء می‌رسند و سپس با این سرمایه خدادادی به مقصد دست می‏یابند. در حقیقت، سرمایه انسان برای سلوك، رجاء به خدای متعال و توكل به او است كه آن هم با مشاهده فضل خدا واقع می‌شود. در حدیثی از معصوم (ع) آمده است كه اگر انسان مشاهده فضل كند در او امید پیدا می‌شود؛ تا هنگامی كه فضل الهی شهود نشود، امید پدید نمی‏آید. البته مشاهده فضل نیز مقدماتی می‏طلبد كه به آن اشاره شد.

استغفار و جبران فرصت‏های از دست رفته

به هر حال عده‏ای كه از فرصت‌ها استفاده كردند، باید شاكر باشند؛ آنها هم كه فرصت را از دست دادند باید در فرصت‏های بعدی به حمد و اقرار و استغفار مشغول شوند تا درهای فضل الهی به روی آنها گشوده و با فضل خدای متعال همه آنها جبران شود. كسی كه فرصت را از دست داده مانند كسی است كه می‏خواهد در شب امتحان، دروس یك سال را با هم بخواند. این كار در ظاهر شدنی نیست مگر آن‏كه محاسبه دیگری پیش آید.

اگر محاسبه دیگری پیش آمد ممكن است آن‏چه در ظاهر محصول یك سال تلاش است، در یك لحظه به دست آید. در احوالات یكی از علما است كه زمانی در نجف نوعی بیماری فراگیر شد؛ همه ساكنین نجف مهاجرت كردند و فقط من و یك نفر دیگر ماندیم.، تا این‏كه روزی به آقایی بزرگوار برخورد كردم كه تا آن زمان در نجف ایشان را ندیده بودم؛ ایشان به من فرمود: خدای متعال به دلیل این كار، علم توحید را به شما عنایت می‏كند. ایشان می‌گوید: در خواب دیدم دو ملك با الواحی در دست از آسمان پائین آمدند؛ یكی از این دو ملك به دیگری گفت: ما مأموریم این الواح را به این آقا نشان دهیم. سپس ایشان می‌گوید: آن لوح را به من نشان دادند؛ وقتی از خواب بیدار شدم به قدری از معارف توحید به من عنایت شده بود كه اگر هزار سال تحصیل علم می‏كردم این قدر از معارف را به دست نمی‌آوردم!

پس، این‏كه خدای متعال فرصت‏هایی را گذاشته است که انسان جبران کند و آن‏چه را كه آرام آرام از دست رفته، تدارك كند، امكان‏پذیر است؛ البته این عنایت مخصوص كسانی است كه به مقام مشاهده فضل می‌رسند. فضل الهی اگر شامل حال كسی شد، اندازه و حساب ندارد؛ «یا من یقبل الیسیر و یعفو عن الكثیر». كسانی كه در گذشته كوتاهی كرده‏اند می‏توانند با حمد خداوند، اقرار و اعتراف به گناه و اظهار و ابراز ندامت و اعتذار صادقانه، به مشاهده فضل الهی رسیده و به واسطه‏ فضل خداوند، جبران همه فرصت‌های از دست رفته را درخواست كنند.

در حدیثی معروف، اباصلت از وجود مبارك حضرت ثامن الحجج علیه‏السلام چنین نقل می‌كند: آخرین جمعه ماه شعبان در محضر حضرت بودم؛ ایشان فرمودند: فرصت‌ها گذشته و این آخرین جمعه ماه شعبان است؛ حضرت دستوراتی دادند كه انجام دهم. سپس فرمودند: كوتاهی‌هایی كه در طول این ماه شده را جبران كن. حضرت چند دستور به ایشان دادند كه یكی از آنها كثرت در استغفار است؛ استغفار خود را زیاد كنید؛ تلاوت قرآن و دعا را زیاد كنید، تا پاك و مطهر وارد ماه بعد شوید.

گاهی همه ریاضت‌های انسان به خاطر یك گناه به نتیجه نمی‌رسد؛ در نهایت هم تا هنگامی كه آن گناه صاف نشود، انسان به نتیجه نمی‏رسد؛ برطرف كردن گناه نیز نیازمند توبه و توجّه است. حضرت همچنین فرمودند: اگر امانتی از مردم به عهده دارید به صاحبش برگردانید. انسان باید به انواع امانات و دیونی كه بر عهده دارد توجه كند؛ گاهی یكی از آنها، مانع بهره‌مندی [از فیوضات الهی] می‌شود؛ حضرت در ادامه فرمودند: بر ترك و رهایی از گناهانی كه مرتكب شده‏اید، مصمم باشید. البته هر كسی باید متناسب با احوال خود عمل كند؛ ممكن است كسی گناه كبیره مرتكب شده باشد و دیگری اهل مكروه هم نباشد؛ اما بی‏تردید همه در درگاه خدای متعال، مذنب هستند. سپس فرمودند: برای ترك گناهان تصمیم بگیرید و سعی كنید به خوف الهی روی آورید؛ ترس از خدای متعال را در خود ایجاد كنید و به او توكل داشته باشید كه این وادی بدون توكل پیمودنی نیست.

دو نکته پایانی

در نهایت باید به دو نكته توجه داشت: یكی خواندن ادعیه و دیگری تلاوت قرآن است. خداوند درباره قرآن می‏فرماید: «لو انزلنا هذا القرآن علی جبل لرأیته خاشعاً متصدعاً من خشیة الله»؛ اگر خدای متعال یك تجلی از این قرآن را بر قلب انسان وارد كند اگر كوه هم باشد متلاشی و خاشع می‌شود؛ خشوع قلبی با تجلیات قرآن واقع می‌شود. به تعبیر قرآن، تجلی عظمت الهی در قرآن قابل مشاهده است، «ولو أنّ قرآناً سیّرت به الجبال، أو قطّعت به الارض أو كلّم به الموتی». حضرت آیت الله بهجت (رض) فرموده بودند: اگر چنین كتابی (قرآن) در چین هم بود و ما وصفش را می‌شنیدیم باید آن را پیدا می‌كردیم و با آن مأنوس می‌شدیم؛ حال كه این كتاب در اختیار ماست، باید استفاده کنیم.

كثرت تلاوت این كتاب، با ادب حضور و به خصوص در خلوت، بسیار مؤثر است؛ از امام سجاد علیه‏السلام ادعیه لطیفی مانند مناجات شعبانیه و صلوات شعبانیه نقل شده که معارف بلندی است؛ تداوم در خواندن این صلوات و مناجات حتی در غیر ماه شعبان هم آثار عجیبی دارد. حقیقت این دعا مانند حقیقت قرآن است. حقیقت قرآن در منزلت بالایی است كه قلب بشر ظرف دریافت تجلیات آن نیست، حقیقت این دعا، حالی است كه تنها بین امام علیه‏السلام و خدای متعال است؛ حالی كه در دست‏رس و قابل دریافت برای بشر نیست؛ امام علیه‏السلام این حال را تنزّل داده و آن را قابل دریافت و درك كرده‏اند. دعا در حقیقت حال استكانت، تضرّع، بندگی، فقر، افتقار، احساس نیاز و تمام حالات بین امام علیه‏السلام و خدای متعال است؛ اگر امام علیه‏السلام این حال را در عالم تنزل نمی‏دادند دست كسی به حقیقت آن نمی‌رسید. از كارهای امام سجاد علیه‏السلام كه در صحیفه سجادیه ظهور دارد، تنزل آن حقایق در عالم است. حضرت از طریق این ادعیه عالم را وارد فضای درك آن حقایق كرده‏اند. هم‏چنان‏که اگر حقایق قرآن، نازل نمی‌شد همیشه در پرده حجاب باقی بود و نبی اكرم صلی‏الله و علیه و آله و سلم واسطه تنزل حقیقت قرآن به عالم انسانی شدند؛ به همین ترتیب، حقیقت دعا نیز به واسطه حال امام سجاد علیه‏السلام در عالم انسانی تنزل یافته است. دعا از خزاین غیب الهی كه در محضر خدای متعال است از نیازها و ظرفیت‌های انسان، از ضعف‌ها و عقوبت‌هایی كه در انتظار انسان است و از جمال و جلال الهی و افتقار انسان به این جلال و جمال الهی سخن می‏گوید.

اگر معصوم علیه‏السلام آن تلقی خود از خدای متعال، افتقار خویش، سختی راه و مراحل سلوك و مانند آن را، به عالم انسانی تنزل نمی‌دانند، هیچ‏گاه باب دعا به روی بشریت گشوده نمی‌شد و كسی نمی‌توانست با خدای متعال مناجات كند، بی‏تردید مناجات با حضرت حق به واسطه معصوم علیه‏السلام واقع شده و تنزل یافته است. حقیقت حال مناجات مؤمن نیز، تنزل حال معصوم علیه‏السلام در او و تجلی آن حقیقت در قلب اوست.

رئیس فرهنگستان علوم اسلامی

منبع:سایت رجانیوز



نوع مطلب :
برچسب ها :





آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
امکانات جانبی